1 Kawm Txog: Lub Neej thiab Hom Lus – Hmoob Lub Neej thiab Hom Lus
Sij Hawm Qhia
- 1–2 hnub thaum chav kawm sib ntsib
Cov Khoom Siv
- Green Card Youth Voices: Immigration Stories from a St. Paul High School – Ib Yam Xyooj zaj dab neeg story thiab video
- Duab Paj ntaub images – xaiv ib daim
Connections to the 7 Cs of Ethnic Studies
- Saib Xyuas: kawm txog keeb kwm Hmoob, haiv neeg Hmoob, thiab lus Hmoob kom muaj cib fim los lees paub thiab kho tus kheej
- Ua kev zoo siab: using Hmong counter-stories and community narratives through storytelling
Txheej Txheem Qhia
Taw: Hom Lus los sis Duab
Kev Xaiv A: Hom Lus
Sau rau ntawm daim txiag:
Nyob zoo. Kuv lub npe hu ua . . .
(Hello. My name is . . .)
Nug cov tub ntxhais kawm seb puas muaj leej twg paub hom lus no lo sis nyeem tau. Hu ob peb tug los twv los sis nyeem kab lus rau txhua tus. Nug cov tub ntxhais kawm kom tsa tes yog tias lawv hais ib hom lus txawv uas tsis yog lus Askiv tom tsev.
Tig thiab Tham
Piv txwv tias koj tau khiav mus nyob ib lub teb chaws tshiab uas tsis muaj neeg paub hais, nyeem, los sis nkag siab koj hom lus. Koj yuav qhia rau lawv tias koj yog leej twg li cas? Koj yuav qhia koj zaj dab neeg rau lawv li cas?
- Hais kom ob peb tug tub ntxhais kawm qhia lawv cov tswv yim rau sawv daws.
Kev Xaiv B: Duab
Tso ib daim duab paj ntaub qub paj ntaub clothing piece.
Hais kom cov tub ntxhais sib tham seb hom lus los sis cov lus uas cov qauv qhia yog dab tsi. Qhia rau lawv tias cov Hmoob ntseeg tias lawv cov lus thaum qub ub yog muab sau los sis xaws rau ntawm Hmoob cov khaub ncaws thiab paj ntaub ua lus zais ceeb toom lwm tus txog kev phom sij. Tiam sis, dhau ib lub sij hawm los, cov lus hais tau ploj mus tag; txhua yam uas tshuav tam sim no ces yog cov cim thiab cov qauv lawm xwb.
Phua: Kev Piav Dab Neeg
Qhia tias haiv neeg Hmoob yog ib haiv neeg pawg tsawg nyob hauv Suav Teb uas tau khiav tawm mus nyob thoob Sab Qab Teb Chaws Esxias. Meskas CIA tau rub Hmoob los pab tua Kob Tsov Rog Qab Rooj hauv Nplog Teb. Vim li no, coob tus Hmoob yuav tsum tau khiav tawm Nplog Teb mus nyob hauv cov yeej thoj nam tawg rog hauv Thaib Teb. Nim no, Hmoob nyob thoob Asmesliskas; cov coob nyob hauv lub xeev California, Minnesota, thiab Wisconsin. Hmoob nyob coob heev hauv lub ob nroog ntxaib. Hmoob lub neej thiab tus kheej tau hloov pauv vim kev yuav plam lawv hom lus thiab kab lis kev cai.
Piav tias tau ntau tiam, cov Hmoob siv lus los piav dab neeg xwb. Cov Hmoob tsis muaj ntaub ntawv sau tseg txog lawv cov keeb kwm vim raug kev tsim txom los ntawm haiv neeg Suav. Lawv tsiv Suav Teb los mus rau Suav Qab Teb ua ntej tsiv mus Sov Choj/ Sab Qab Teb Chaws Esxias. Thaum lawv khiav ces, lawv tau poob thiab plam lawv cov ntaub ntawv.
Tiam sis, kev piav dab neeg yeej yog lawv ib txoj hauv kev tseem ceeb los qhia Hmoob keeb kwm, kev ntshaw, kev ntseeg, kab lis kev cai, thiab dab neeg. Hmoob muaj peev xwm qhia lawv cov kab lis kev cai thiab keeb kwm los ntawm kev piav dab neeg thiab hais lus. Cov dab neeg qhia txog kev ua neej, ua rau yus pom lub ntiaj ntej, thiab ua rau yus nkag siab tus kheej/lub neej thiab lub zej zog. Kev piav dab neeg kuj yog ib qho tseem ceeb ceev/khaws cov ntaub ntawv ntawm cov poj koob yawm txwv, kev tsiv teb tsaws chaw, thiab lub neej, nrog rau cov nplua rog loj thiab kev tsis sib haum xeeb.
Phua: Ntawv Hmoob Las Tees
- Piav qhia tias ntawv Hmoob Las Tees yog hom ntawv uas Hmoob coob tus siv niaj hnub no. tawv Hmoob Las Tees tsim thaum xyoo 1950s los ntawm ib co Txiv Plig Fab Kis thiab ib co kws Hmoob hauv Nplog Teb: Txiv Plig Nyiaj Pov (Father Yves Bertrais), Dr. Smalley, and Dr. Barney, nrog rau ob peb tug Hmoob nyob hauv zos
Tig thiab Tham
Thaum lwm tus tib neeg txawv teb chaws muaj fwj chim tuaj tsim ntaub ntawv rau yus haiv neeg sau, qhov no muaj feem hloov pauv/cuam tshuam yus tus kheej/ lub neej li cas?
- Nug ob peb tug tub ntxhais kawm qhia lawv cov tswv yim rau sawv daws.
Chunk: Lus Hmoob thiab Cov Cim Suab
- Piav qhia me ntsis tias lus Hmoob yog ib yom lus muaj 8 lub suab cim. Tus tsiaj ntawv kawg ntawm ib lo lus Hmoob tsis muaj suab; nws qhia kom yus hais lo lus siab, qis, tus, los sis npub ntswg. Txhua lo lus Hmoob muaj nws lub ntsiab lus.
- Lus Hmoob feem ntau cov ib lo lus thiab luv luv. Txhua lo lus muaj tsiaj ntawv txiv, tsiaj ntawv niam, thiab cim suab
- Tsiaj ntawv txiv muaj ib mus txog plaub tug/lub suab ua ke. Tsiaj ntawv niam yog ib los sis ob tug ua ke, thiab cov cim suab ces yog ib tug tsiaj ntawv xwb.
Tig thiab Tham
Yog tias ib tug neeg tsis paub nws hom lus, nws yuav ua li cas thiaj li qhia tau nws tej kab lis kev cai los sis keeb kwm?
- Nug ob peb tug tub ntxhais kawm qhia lawv cov tswv yim rau sawv daws.
Zom: Ib Yam Xyooj Zaj Dab Neeg thiab tshuaj xyuas
-
Muab “Ib Yam Xyooj” ib zaj lus luv luv los ntawm Green Card Voices: St. Paul, pib saum toj nploog 3 mus txog nploog 4 (saib hauv qab, pib ntawm thawj nqe lus)
-
Cia cov tub ntxhais nyeem Ib Yam zaj dab neeg nyob hauv Asmesliskas
Pab Pawg Sib Tham/Sib Qhia Tswv Yim
-
Nyeem: Nyeem zaj dab neeg ua ke.
-
Sib tham: Ib yam zaj dab neeg ceev tseg nws tus kheej/lub neej li cas? Nws txuam/txia/ koom tau nrog Meskas kev coj noj coj ua/ kab lis kev cai li cas?
-
Tshuaj xyuas tus kheej/lub neej: Txawm hais tias sau ua lus Askiv xwb los, Ib Yam ceev tseg thiab ua kev zoo siab rau nws tus kheej/lub neej li cas?
Cov Lus Nug Uas Txhawb Kev Sib Tham Hauv Chav Kawm
-
Hauv zaj dab neeg, ib hom lus no yog kev txhawb los sis kev thaiv ib tus neeg hauv kev li cas?
-
Ib Yam qhia tias nws muaj feem koom tau lwm tus thiab thiab lees paub tias nws yog Hmoob li cas?
-
Muab Ib Yam zaj dab neeg los piv koj zaj, dab tsi zoo tib yam thiab dab tsi sib txawv? Peb yuav ua kev zoo siab los sis lees txais peb qhov kev sib txawv li cas?
-
Muaj ntau tshaj 90,000 tus neeg Hmoob nyob hauv Minnesota, koj xav tias vim li cas keeb kwm Hmoob thiaj li tsis muaj feem nyob hauv Meskas cov phau ntawv keeb kwm?
-
Hom lus hais muaj nqis rau Hmoob tus kheej/lub neej li cas? Yog tsis paub lus Hmoob lawm ces yus puas yog ib tug Hmoob tiag tiag? Vim li cas yus tseem yog Hmoob tiag tiag los sis tsis yog lawm?
Saib Dua: 3-2-1 Daim Pib Tawm
Siv ib daim ntawv (nyob hauv phau ntawv sau los sis ib daim ntawv me me) los sis saum huab cua, hais kom cov tub ntxhais sau teb cov lus no thiab muab rau tus xib fwb:
-
Peb yam lawv kawm tau txog keeb kwm Hmoob los sis lus Hmoob
-
Ob qho vim li cas lus thiab kab lis kev cai muaj feem/cuam tshuab rau Hmoob tus kheej/lub neej
-
Ib lo lus nug koj tseem muaj txog kev sib raug/sib tshuam ntawm lus thiab tus kheej/lub neej
Kev Pab Cov Tub Ntxhais Hais Ntau Hom Lus thiab Kawm Lus Askiv
-
Sau cov kab lus qhia pib hais lus thaum muaj kev sib tham
-
Hauv zaj dab neeg, ib hom lus no yog kev txhawb los sis kev thaiv ib tus neeg hauv kev li cas?
-
Lus yog ib qho tshawb yus hauv kev vim …..
-
Lus yog ib qho thaiv yus hauv kev vim …..
-
-
Ib Yam qhia tias nws muaj feem koom tau lwm tus thiab thiab lees paub tias nws yog Hmoob li cas?
-
Ib Yam hnov tau tias nws muaj feem koom tau lwm tus vim/ los ntawm . . .
-
Ib Yam hnov tau tias nws yog nws tus kheej dua vim nws ua tau . . .
-
-
Muab Ib Yam zaj dab neeg los piv koj zaj, dab tsi zoo tib yam thiab dab tsi sib txawv? Peb yuav ua kev zoo siab los sis lees txais peb qhov kev sib txawv li cas?
-
Ib Yam thiab kuv zaj dab neeg zoo tib yam vim . . .
-
Ib Yam thiab kuv zaj dab neeg sib txawv vim . . .
-
Muaj ntau tshaj 90,000 tus neeg Hmoob nyob hauv Minnesota, koj xav tias vim li cas keeb kwm Hmoob thiaj li tsis muaj feem nyob hauv Meskas cov phau ntawv keeb kwm?
-
Kuv xav tias keeb kwm Hmoob tsis nyob hauv Meskas cov phau ntawv vim . . .
-
-
Hom lus hais muaj nqis rau Hmoob tus kheej/lub neej li cas? Yog tsis paub lus Hmoob lawm ces yus puas yog ib tug Hmoob tiag tiag? Vim li cas yus tseem yog Hmoob tiag tiag los sis tsis yog lawm?
-
(Lus) Hmoob tseem ceeb vim . . .
-
Ib leeg tseem yog/ tsis yog Hmoob tiag tiag yog nws tsis paub lus Hmoob vim….
-
Ntsiab Lus thiab Txhais Li Cas
-
Cov neeg tawg rog: cov pab pawg neeg uas tau tsiv teb tsaws chaw deb ntawm lawv lub qub teb chaws mus rau lwm lub
-
Paj ntaub: Hmoob txuj ci teej tug uas siv koob los xaws rau daim ntaub
-
Ntawv Hmoob Las Tees: ib hom kev sau thiab nyeem ntawv Hmoob uas siv tib co tsiaj ntawv li lus Askiv tiam sis lub suab sib txawv
-
Kev piav dab neeg: keeb kwm qhia ib tiam dhau ib tiam los ntawm qhov ncauj, feem ntau yog los ntawm kev piav dab neeg, cov nkauj, los sis kev coj noj coj ua, es tsis yog los ntawm kev nyeem ib phau ntawv.
-
Txuam/txia: txoj kev uas mus koom/coj lwm tus cov kab lis kev cai
Teev Cov Khoom Siv
-
Paj ntaub images – xaiv ib daim
-
Green Card Youth Voices: Immigration Stories from a St. Paul High School – Ib Yam Xyooj zaj dab neeg story thiab video
-
Hmoob kev piav dab neeg yog dab tsi? https://www.mochimag.com/arts-culture/hmong-oral-tradition/
-
Ntawv Hmoob Las Tees yog dab tsi? https://www.hmongrpa.org/
-
Liberated Ethnic Studies Model Curriculum Values and Principles (7 Cs) https://drive.google.com/file/d/1cGOs7rsY9wT2qI-yIQh5dye8snRjGYxr/view
Yuunitii 1ffa: Afaanii fii eenyuumma – Hiddaa Oromoo
Yeroo Murtaa’e
- Kutaa barnootaa lama kessatti
Meeshaalee Barnootaa
- Green Card Youth Voices: Immigration Stories from a Minneapolis High School – Ikrem Nuru Viidiyoo
- Dabalee: Hojjii Barattootaf
- Suuraa Oromoo (as ilaalii)
Connections to the 7 Cs of Ethnic Studies
- Cultivate: Seenaa, uummata, fi Afaan Oromoo barachuun eenyummaa fi fayyina cimsuu.
- Center: Dargaggoota Oromoo fi muuxannoo isaanii akka godaantoota haaraa irratti xiyyeeffachuu.
Qajeelfamoota:
Ignite (Kakaasuu)
- Barattoonni walitti haa’saaudhan KWL chartii haa guutan, gaafi kana deebisuudhan:
- Waa’ee ummata Oromoo fii Afaan Oromoo maal beekaa turtan?
Chunk 1 (Qindeessuu 1)
- Barreeffama “Ummataa Oromoo, Aadaa Oromoo fii Afaan Oromoo” (Dabalee 2 ilaali) barattoota waliin irra deemi, seenaa Oromoo, aada Oromoo fii Afaan Oromoo galuu isaanif.
- Tarsiimoo Dubbisaa 5-4-3-2-1 itti fayyadami (Dabalee 3 ilaali), hojii kun barattootaf jechoota barbaachisoo shan hiika isaanii wajjin, dhugaawwan afur, jechoota haaraa sadii, walitti dhufeenya lama, fi gaaffii tokko argachuu.
Chunk 2 (Qindeessuu 2)
- Barattoonni vidiyoo kana ni laalan: Viidiyoo Ikrem Nuru.
- Barattoonni viidiyoo laaluu booda, taateewwan viidiyoo keessatti argan fii dhaga’an yeroo isaani qindeessanii tartiibaatiin haa barressan.. Kaardii taateewwanii wal makamee barattootaaf kennuu ni danda’ama.
Chew (Xiinxaluu)
- Barattoonnii garee 2ffa yookan 4ffa keessatti, gaafii armaan gaditti haa deebisan:
- Ikrem magaala ___ dhalatte, biyya _____ keessatti
- Isiin USAtti bara ____ dhufte
- Galma isii ____ ta’uf
- Kana booda, baratoonnii gaafii hubannoof wa’ee seenaa Ikrem Nuru haa guutan.(see attachment/appendix 4).
Irra Deebi’u
- Baratonnii gaafii armaan gaditti wal haa gaafatan:
- Afaan meeqa haasofta?
- Afaanoonni sun maali
- Afaanoonni sun eenyumaa keetif akkamitti dhiibbaa qaban?
- Barattoonnii taateewwaan eenyumaa jireenya isaani barata waliin haa qoodan. (see attachment/appendix 5).
- Yeroo wal qooduun hogga fixee booda, barattoonnii gaafii armaan gaditti haa deebisan:
- Waan haaraa wa’ee hiriyaa kutaa kee maal baratte?
- Isaan wajjin walitti dhufeenya akkamitti uumuu dandeesse?
- Gaafii tokkoo isaanif maal qabda?
- Dhumurratti, barattoonnii kutaa “Waanan baradhe” KWL chartii irra haa guutan
Deeggarsa Afaanii
- Mul’ata kennu (see slides/attachments).
- Meeshaalee yaada qindeessan kennuu
- Jalqaboota himaa kennuu hojjii barreeffamaa fi ha’saauuf.
- Halluu waliin, barrefamaa irra deemu for 5-4-3-2-1 close reading strategy.
Jechootaa fi Hiika Isaanii
- Boorana (Buh-RAH-nuh): Gareewwan Oromoo keessaa isa guddaa tokko.
- Barentu (Bah-REHN-too): Garee ummata Oromoo
- Cushitic (Kuh-SHIT-ik): Garee afaanotaa fi uummattoota Gaanfa Afrikaa.
- Afaan: Afaan
- Afaan oromo (AH-faan oh-ROH-moh): Afaan Oromoo
Tarree Maddalee Barnootaa
- Kitaaba-Alamayyoo Haile, 2007
- The Oromo and the Christian Kingdom of Ethiopia, 1300–1700 by Mohammed Hassen
- Kitaaba – Hundasaa Waaq-woyya. 2013
- Partisan Discourse and Authentic History by Tabor Wami
- Suuraa Oromoo (as ilaali)
- Liberated Ethnic Studies Model Curriculum Values and Principles (7 Cs) https://drive.google.com/file/d/1cGOs7rsY9wT2qI-yIQh5dye8snRjGYxr/view
Dabalee 1: Chartii KWL
Waa’ee ummata Oromo fii Afaan Oromo maal beekta?
| Waanan Beeku | Waanan Yaadu | Waanan Baradhe |
Dabalee 2: Ummataa Oromoo, Aadaa Oromoo fii Afaan Oromoo (Hojii Barattootaf)
Ummata Oromoon eenyu?
Ummata Oromoon ummata gudda, Itoophiyaa irra fii gaanfa Afrikaa irra. Nama nannoo miliyooni shantama jiran, Itoophiyaa keessatti isaanii garee hunda irra guddadha, Afrikaa keessattilee sadarkaa sadaffaa irrati argama, ummata Hawusaa fii Fuula hordofuun. Irra caalaan, isaanii Afrikaa baha keessa jiraatani, garuu hawaasni Oromoo addunyaa kana irra biyya gosa gosa jiran, biyya Awurooppaa, Eshiyaa fii Ameerikaa Kaabaattilee.
Ummata Oromoon naamota afaan Kushii haasa’an irra dhufan. Yeroo dheeraa irra, ummata Oromoon Sirna Gadaa ijaaran, Sirna Gadaa kun ummata Oromoo ni bulchisa akkasumas ni qindeessa. Sirna Gadaa kun waan adda ta’eef, UNESCO’n akka qabeenya Addunyaa ta’e eegumsaa jiran.
Hiddaa Maatii
Aadaa Oromoon akkuma jedheeti, ummata Oromoon ilma Borana fii ilma Barentuudha.
- Booranaa ilma kudha lama qaba ture, akka gareewwaan Wollagga, Sidamo fii Guji irra.
- Bareentuun ilma shan qaba ture, kan abbootii gareewwaan akka Arsii, Ituu fii Karrayyuuf ta’ame.
Afaan Oromoo
Afaan Oromoon seenaa Afrikaaf barbaachisa ni ta’a. Waggoota dhibba dhibbaadhaf, ummata Oromoon afaan Oromoo ha’saaudhan sirboota, seera fii aadaa dabarsaa turan.
Barreessuu fii Qubee Afaan Oromoo
Afaan Oromoon Akaataatii barrefamu ture yeroo wajjin jijiirama ture.
- 1800s: Afaan Oromoon Afaan Arabaatin barreefama ture
- 1991 irra hanga yeroo ammatti: Afaan Oromoon Qubee laatin fayyadamu eegalee (akkuma Afaan Ingiliizii)
Afaan Oromoon Qubee sodomii sadii qaba. Dubbachiiftuu gabaaboo shanii akkuma Afaan Ingiliizii ni qaba (A, E, I, O, U). Akkasumas Qube dachaa (Ch, Dh, Ph, Ny, Sh, fii Ts) sagalee addaf ni qaba.
Barnootaa fii Miidiyaa keessa
Yeroo amma, Afaan Oromoon afaan ogummadha kan bakka adda addattin jireenya kessati fayyadamu ni argama.
- Mana barumsaa kessaa: Afaan Oromoon afaan barnoota mana barumsaa daa’immanii irra hanga sadarkaa yuuniversitiitti fayyadamu ni argama. Barattoonnii PhDilee Afaan Oromootin argachuu ni danda’an.
- Oduu kessaa: Erga bara 1991 irra, buufataalee televijiini fii raadiyoo afaan Oromootiin tamsaasa turan. Buufata mootummaa akkuma OBN fii ETV, akkasumas oduu addunyaa akkuma BBC fii VOA.
- Teknooloojii keessaa: Afaan Oromoon yeroo dijitaalaa kessaa seenee jira. Amma Afaan Oromoon Hiikkaa Guugilii irratti fayyadamuu dandeessa. Akkasumas kiiboordii fii sooftiweerota bilbila harkaa Afaan Oromoof ni jira.
Maalif Barbaachisoo Ta’e
Afaan dhaloota mana barumsaa kessatti fayyadamuun barattoota akka gaariitti baratan ni gargaara, akkasumas eenyummaa isaani wajjin akka walitti hidhatan taasisa. Namoonnii biyya haaraatti godaananif, akka Ikrem Nuru, afaan isaani eenyummaa isaani wajjin wal qabsiisa. Afaani jechoota qofa miti; miira, seenaa fi aadaa ibsuuf gargaara.
Dabalee 3: Tarsiimoo Dubbisaa 5-4-3-2-1 (Hojii Barattootaf)
Dabalee 2 dubbisu booda, barattoonni tarsiimoo dubbisaa kana guutan: jecha barbaachisoo shan hiika isaani wajjin, dhugaawwan afur, jecha haaraa sadii, walitti dhufeenya lama fii gaafii tokko.
| Jechoota Barbaachisoo Shan Fii Hiikaa Isaanii | 1) 2) 3) 4) 5) |
| Dhugaawwan afuur | 1) 2) 3) 4) |
| Jechoota haaraa sadii | 1) 2) 3) |
| Walitti dhufeenya lama | 1) 2) |
| Gaafii tokkoo | 1) |
Dabalee 4ffa: Gaafii hubannoof seenaa Ikrem Nuru irra (Waraqaa Barattootaf)
Viidiyo ilaaluu booda, barattoonnii taateewwan seenaa Ikrem Nuru irra tartiitaatin haa guutan.
| 1. Jireenya Ikrem Nuru Asasa, Itophiiyaa kessatti ibsi |
| 2. Ikrem abbaa isii irra oduu guddaa maal dhageesse? Haadha fii obboleettii issi dhiistee deemuun Ikrem irratti akkamitti dhiibbaa isiitti geessisee yaaddan? |
| 3. Imala Ikrem gara Ameerikaatti ibsi. Yeroo Ameerikaa dhufu isii maal mudate? Afaan haaraa (Ingiliffaa) barachuun Ikremiif jabaa ture? Maaliif? Ikrem yeroo Ameerikaatti dhufte akkamitti miiraa keessaa of ta’uu fii eenyummaa argatte? |
| 4. Galma Ikrem fuulduraaf qabdu ibsi. Maaliif baayoloojii barachuu barbaddi? Kun akkamitti warra isiitif deebii gaarii kennuu ta’a jettee yaaddan? |
Dabalee 5ffa: Taatee Eenyumma Jireenya (Hojii Barattootaf)
Taateewwan jireenya shan, kaa eenyumaa kee ijaare yaadaa.
Fakkenyaaf,
- Taatee 1: Dhaala fii hidda dhaloota
- Bakka fii gizee dhalatte
- Taatee 2: Jijiirama gurguddaa
- Yeroo mana barumsa haaraa jalqabde, yeroo afaan haaraa haasofte, yeroo jalqabaaf waan haara yaalte
- Taatee 3: Qormaataa fi guddina
- Yeroo eenyuma keeti irra boonte, yeero rakkina keessalee
- Taatee 4: Hawaasa fi Ofi ta’u
- Yeroo nama ka seenaa kee fi wa’ee keeti hubatee
- Taatee 5: Abdii Fuulduraf
- Galma kaa fuulduratti itti ga’u barbadduu
| Taatee 1: Dhaala fii hidda dhaloota |
| [Taatee kana ibsaa; himoota guutuu afur hanga jahaatti barreessaa.] |
| Taatee 2: Jijiirama gurguddaa |
| [Taatee kana ibsaa; himoota guutuu afur hanga jahaatti barreessaa.] |
| Taatee 3: Qormaataa fi guddina |
| [Taatee kana ibsaa; himoota guutuu afur hanga jahaatti barreessaa.] |
| Taatee 4: Hawaasa fi Ofi ta’u |
| [Taatee kana ibsaa; himoota guutuu afur hanga jahaatti barreessaa.] |
| Taatee 5: Abdii Fuulduraaf |
| [Taatee kana ibsaa; himoota guutuu afur hanga jahaatti barreessaa.] |
Yuunitii 1ffa: Afaanii fii eenyuuma: Hiddaa Oromoo
Yeroo Murtaa’e
- Kutaa barnootaa lama kessatti
Meeshaalee Barnootaa
- Green Card Youth Voices: Immigration Stories from a Minneapolis High School – Ikrem Nuru’s Viidiyo Ikrem Nuru
- Dabalee: Hojii Barattootaf
- Suuraa Oromoo (as ilaalii)
Connections to the 7 Cs of Ethnic Studies
- Cultivate: Waa’ee seena Oromo, ummata Oromo fii Afaan Oromo barachuu carra ijooleef eenyumaa isaani barachuu ni danda’ama.
- Center: Muxannoo dargaggoota Oromo biyya haaraa kessa galuu akka godaantotaatti
Guyyaa 1ffa Gaafii Jalqabaa:
- Waa’e ummata Oromoo fii Afaan Oromoo maal beeka turtan? Waan tokko barressii. “Ammatti an hin beeku” barressii yoo ammatti hin beekne.
Ignite (Kakaasuu)
- Barattoonni walitti haa’saaudhan KWL chartii haa guutan, gaafi kana deebisuudhan:
- Waa’e ummata Oromoo fii Afaan Oromoo maal beekaa turtan?
Chunk 1 (Qindeessuu 1)
- Barreeffama “Oromo People, Culture, and Language” barattoota waliin irra deemi, seenaa Oromo, aada Oromo fii Afaan Oromo galuu isaanif.
- “Tarsiimoo dubbisaa 3-2-1” (Dabalee 3 ilaali) itti fayyadami. Barattoonnii dhugaawwan sadii, walitti dhufeenya lama, fii gaafii tokkoo adda baasu.
Chunk 2 (Qindeessuu 2)
- Barattoonni vidiyoo kana ni laalan: Viidiyoo Ikrem Nuru
Gaafii Xumuraa
- Har’a waa’e ummata Oromo yookan afaan Oromo waan baratte tokko barreesii.
“Waanan baradhe tokko ___.”
Guyyaa 2ffa Gaafii Jalqabaa:
- Waan eenyumaa keeti irra tokkoo maaltu barbaachisoo ta’e? Afaan kee, maatii kee, aada kee, fii bakka dhaloota kee ta’u danda’a. As jala barresii yookan suura kaasi.
Chew (Xiinxaluu)
- Vidiyoo laalu booda, have students jigsaw together the timeline of events in chronological order from Ikrem Nuru’s story (see attachment/appendix 4).
- Barattoonnii gaafii adda adda deebisuun paazilii eenyumaa isanii haa qopheessan. (Dabalee 5ffa ilaali)
- Taatee 1: Dhaala fii hidda dhaloota
- Taatee 2: Jijiirama gurguddaa
- Taatee 3: Qormaata fi guddina
- Taatee 4: Hawaasa fi Ofi ta’u
- Taatee 5: Abdii Fuulduraf
Irra Deebi’u
- Barattoonnii paazilii eenyummaa isaanii barata waliin haa qoodan. Achi booda, gaafii kana itti gaafadhu: Waan haaraa wa’ee hiriyaa kutaa keeti maal baratte?
- Barattoonnii “Waanan Baradhe” KWL Chartii irra haa guutan
Deeggarsa Afaanii
- Mul’ata kennu (see slides/attachments).
- Meeshaalee yaada qindeessan kennuu
- Jalqaboota himaa kennuu hojjii barreeffamaa fi ha’saauuf.
- Halluu waliin, barrefamaa irra deemu for 3-2-1 close reading strategy.
Jechootaa fi Hiika Isaanii
- Boorana (Buh-RAH-nuh): Gareewwan Oromoo keessaa isa guddaa tokkoo.
- Barentu (Bah-REHN-too): Garee ummata Oromoo
- Cushitic (Kuh-SHIT-ik): Garee afaanotaa fi uummattoota Gaanfa Afrikaa.
- Afaan: Afaan
- Afaan oromo (AH-faan oh-ROH-moh): Afaan Oromoo
Tarree Maddalee Barnootaa
- Kitaaba-Alamayyoo Haile, 2007
- The Oromo and the Christian Kingdom of Ethiopia, 1300–1700 by Mohammed Hassen
- Kitaaba – Hundasaa Waaq-woyya. 2013
- Partisan Discourse and Authentic History by Tabor Wami
- Suuraa Oromoo https://docs.google.com/presentation/d/1K4aniJlR0OMvZZkDZT-LIHKTRxnoBA5Ah09EV0Tb758/edit
Liberated Ethnic Studies Model Curriculum Values and Principles (7 Cs) https://drive.google.com/file/d/1cGOs7rsY9wT2qI-yIQh5dye8snRjGYxr/view
Dabalee 1ffa: Chartii KWL
Waa’ee ummata Oromo fii Afaan Oromo maal beekta?
|
Waanan Beeku |
Waanan Yaadu |
Waanan Baradhe |
Dabalee 2ffa: Ummataa Oromoo, Aadaa Oromoo fii Afaan Oromoo (Barreefamaa Barattootaf)
Ummata Oromoon eenyu?
Ummata Oromoon ummata gudda, Itoophiyaa irra fii gaanfa Afrikaa irra. Nama nannoo miliyooni shantama jiran, Itoophiyaa keessatti isaanii garee hunda irra guddadha, Afrikaa keessattilee sadarkaa sadaffaa irrati argama. Irra caalaan, isaanii Afrikaa baha keessa jiraatani, garuu hawaasni Oromoo addunyaa kana irra biyya gosa gosa jiran, biyya Awurooppaa, Eshiyaa fii Ameerikaa Kaabaatilee.
Seenaa fii Hidda Dhalootaa
- Hidda Dhalootaa: Adaan akka jedhe, Oromoon Barentu fi Borana irra dhufan
- Mootummaa (Gadaa): Yeroo dheeraa irra, ummata Oromoon sirna Gadaa ijaaramani, Sirna Gadaa kana waan adda ta’eef, UNESCO akka qabeenya Addunyaa ta’e eegumsaa jiran.
Afaan (Afaan Oromoo)
- Barresuu: Yeroo amma, Afaan Oromoo qubee laatiin ni fayyadama (akkuma qubee afaan Ingliifati). Qubee soddomii sadii qaba.
- Oduu fi Mana Barumsaa: Barattonnii afaan Oromoo hanga PhD itti barachuu ni danda’an. Afaan Oromoo buufata oduu beekama irra akka BBC irrati dhagaa’u danda’ama.
- Teeknooloojii: Hiikkaa Guugilii irra Afaan Oromoo ni jira. Bilbila kessa fayyadamu ni danda’ama.
Isaanii maalif barbaachisaa ta’an
Ummata Oromoon seeraa fi seenaa isaanii kara dubbittin qoodu yeroo dheeraf turanii. Afaan Oromoo yeroo hundatti fayyadamu aadaa fii miira isaanif barbaachiisaadha, addunyaa kanarra bakka fedhe jiraatanis.
Dabalee 3ffa: Tarsiimoo Dubbisaa 3-2-1 (Hojjii Barattootaf)
Dabalee 2ffa dubbisu booda, barattoonni tarsiimoo dubbisaa kana guutan: Dhugaawwan sadii, walitti dhufeenya lama fii gaafii tokko.
|
Dhugaawwan 3 |
|
|
Walitti dhufeenya 2 |
|
|
Gaafii 1 |
|
Dabalee 4ffa: Paazilii Ikrem Nuru (Hojjii Barattootaf)
Viidiyo ilaaluu booda, barattoonnii taateewwan seenaa Ikrem Nuru irra tartiitaatin haa guutan.
|
Jireenya Asasa, Itophiiyaa kessatti |
|
Ikrem mana xiqqo Itophiiyaa kessaatti guddatte haadha isii fii obboleyyan torba waliin. Umrii isii hogga wagga afuur ture, abba isii gara Keenyaatti deeme, achi irra Amerikaatti deeme hojji arkaachu jechaaf fii mana gudda bitachuuf. |
|
Oduu Guddaa |
|
Waggoota hedduu booda, abba Ikrem obbolaa isii Amerikaatti fidee. San xiqqo booda, wagga 2011 keessatti, inni Itophiiyaatti deebi’e, Ikrem fii obboletti isii viisa wajjin isaani ajaa’ibsiisee, garuu haadha fi obboletti isaani dhiisuu ni gaddan. |
|
Imala Amerikaatti |
|
Wagga 2012 keessatti, Ikrem fi obbolettii isii Amerikaatti deemani. In 2012, Ikrem and her sister traveled to the United States. Balalli jalqaba isaani isaani bira dabare, maatii isaani hammachu turan, garuu guyya itti aane, balalli arkatan. |
|
Addunyaa haara itti ga’u |
|
Ikrem hogga Washington DC kessaa dhuftee, waan haaraa, akka kompiitara ka akka nama haasa’u dandaa’u isii ajaa’ibsiifatte. Isiin abba fi obbola isii hogga arkite, isaani baa’yee guddatan, saniif isiin isaani hin beekne jechuu ni danda’ama. |
|
Galmoota gara fuulduraa |
|
Har’a, Ikremii mana barumsaa keessatti, sadarkaa kudha lama kessaa jirti, baayoloojii barachuudhan. Abdii isii kollejjii itti deemu, narsii ta’uf fii hospitaala kessa hojjechuf. Isiin warri isiitif, waan hunda godhaniif galateefachu barbaddi. |
Dabalee 5ffa: Paazilii Eenyummaa Barataaf (Hojjii Baratootaf)
Taateewwan jireenya saadii, kaa eenyumaa kee ijaare yaadaa.
Fakkenyaaf,
- Taatee 1: Dhaala fii hidda dhaloota
- Bakka fii gizee dhalatte
- Taatee 2: Jijiirama gurguddaa
- Yeroo mana barumsa haaraa jalqabde, yeroo afaan haaraa haasofte, yeroo jalqabaaf waan haara yaalte
- Taatee 3: Qormaataa fi guddina
- Yeroo eenyuma keeti irra boonte, yeero rakkina keessalee
- Taatee 4: Hawaasa fi Ofi ta’u
- Yeroo nama ka seenaa kee fi wa’ee keeti hubatee
- Taatee 5: Abdii Fuulduraf
- Galma kaa fuulduratti itti ga’u barbadduu
|
Taatee 1: Dhaala fii hidda dhaloota |
|
[Taatee as kessa ibsaa, hima sadii guutu wajjin] [Suuraa taateef as kaasaa] |
|
Taatee 2: Jijiirama gurguddaa |
|
[Taatee as kessa ibsaa, hima sadii guutu wajjin] [Suuraa taateef as kaasaa] |
|
Taatee 3: Qormaataa fi guddina |
|
[Taatee as kessa ibsaa, hima sadii guutu wajjin] [Suuraa taateef as kaasaa] |
|
Taatee 4: Hawaasa fi Ofi ta’u |
|
[Taatee as kessa ibsaa, hima sadii guutu wajjin] [Suuraa taateef as kaasaa] |
|
Taatee 5: Abdii Fuulduraaf |
|
[Taatee as kessa ibsaa, hima sadii guutu wajjin] [Suuraa taateef as kaasaa] |